Jodlerja, pedagogia dhe ndërmjetësuesja kulturore Nadja Räss është fituese e Çmimit të Madh Zviceran të Muzikës për vitin 2026. Zyra Federale e Kulturës e vlerëson për aftësinë e saj për të bashkuar traditën rajonale, format bashkëkohore të shprehjes dhe një këndvështrim të hapur ndërkombëtar.
Për publikun shqiptar që jeton në Zvicër, ky është edhe një rast për të njohur më mirë një traditë muzikore që dëgjohet në festivale, aktivitete lokale dhe komunitete të shumta në vend. Jodlimi nuk është vetëm një simbol turistik i Alpeve: është praktikë e gjallë, e mësuar nga breza të ndryshëm dhe e regjistruar tashmë në trashëgiminë kulturore jomateriale të UNESCO-s.
Kush është Nadja Räss?
Nadja Räss ka lindur në vitin 1979 dhe është rritur në Einsiedeln, në kantonin Schwyz. Ajo vjen nga një familje ku muzika popullore kishte vend të rëndësishëm dhe interesimi i saj për jodlimin nisi herët.
Pas studimeve për këndim klasik, Räss iu përkushtua jodlimit. Repertori i saj shtrihet nga meloditë tradicionale të transmetuara gojarisht deri te kompozimet e reja dhe bashkëpunimet që e vendosin këtë teknikë vokale në kontekste të tjera artistike.
Gjatë karrierës ka punuar me muzikantë dhe formacione të ndryshme, ndërsa është paraqitur edhe si soliste me orkestra. Puna e saj nuk kufizohet te interpretimi: një pjesë qendrore e aktivitetit të saj është mësimdhënia dhe përcjellja e traditës te brezat e ardhshëm.
Nga skena te Hochschule Luzern
Nga viti 2012 deri më 2018, Räss ishte drejtoreshë artistike e Klangwelt Toggenburg. Që nga viti 2018 ajo është profesoreshë e jodlimit dhe drejtuese e departamentit të muzikës popullore në Hochschule Luzern.
Ky kombinim mes interpretimit dhe mësimdhënies është i rëndësishëm për mënyrën si ruhet një traditë. Muzika nuk mbijeton vetëm duke u arkivuar; ajo duhet të praktikohet, të mësohet dhe të përshtatet pa humbur karakterin e vet.
Pse iu dha çmimi më i lartë zviceran i muzikës?
Sipas vlerësimit të Zyrës Federale të Kulturës, Nadja Räss ndërton ura mes rrënjëve rajonale, shprehjes artistike bashkëkohore dhe perspektivave ndërkombëtare.
Çmimi nuk lidhet vetëm me një këngë ose paraqitje të vetme. Ai vlerëson punën shumëvjeçare të saj si artiste, pedagoge dhe lidhëse mes institucioneve, muzikantëve, studentëve dhe komuniteteve që e praktikojnë jodlimin.
Räss është fituesja e parë e Çmimit të Madh Zviceran të Muzikës që vjen nga fusha e muzikës popullore zvicerane. Një vit më parë, më 2025, ajo mori edhe çmimin “Goldener Violinschlüssel”, i konsideruar si vlerësimi më i lartë në muzikën popullore të Zvicrës.
Çfarë është jodlimi?
Jodlimi, i njohur në gjermanisht si “Jodel” dhe ndërkombëtarisht si “Yodel”, është teknikë vokale që kalon mes regjistrave të ndryshëm të zërit, veçanërisht mes zërit të kraharorit dhe atij të kokës.
UNESCO dallon dy forma kryesore. Jodlimi natyror përbëhet nga melodi pa fjalë, të cilat ndryshojnë sipas rajonit dhe dialektit. Jodlimi i kënduar përfshin strofa me tekst dhe një refren të realizuar me këtë teknikë vokale.
Ai mund të këndohet nga një person, në grupe të vogla ose në kore. Në disa raste shoqërohet me instrumente, si fizarmonika. Edhe pse lidhet fort me traditat alpine dhe jetën bujqësore, sot dëgjohet gjithashtu në koncerte, gara, shkolla muzike dhe projekte bashkëkohore.
Një traditë e mësuar në familje dhe në shkollë
Njohuritë përcillen në mënyra të ndryshme: gojarisht brenda familjeve, përmes shoqatave dhe koreve, me partitura, në mësime individuale ose në institucione muzikore.
Kjo e bën jodlimin një traditë njëkohësisht të vjetër dhe aktive. Ai nuk mbahet gjallë vetëm nga kujtesa, por edhe nga pjesëmarrja e njerëzve të moshave dhe prejardhjeve të ndryshme.
Jodlimi në trashëgiminë e UNESCO-s
Më 11 dhjetor 2025, Komiteti Ndërqeveritar i UNESCO-s e regjistroi jodlimin në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit.
Regjistrimi vlerëson njohuritë, praktikën, transmetimin dhe rolin shoqëror të kësaj tradite. Ai nuk do të thotë se muzika duhet të mbetet e pandryshuar. Përkundrazi, masat e ruajtjes përfshijnë edukimin, dokumentimin, bashkëpunimin mes komuniteteve dhe përfshirjen e brezave të rinj.
Zyra Federale e Kulturës thekson se Nadja Räss ka luajtur rol të rëndësishëm në procesin që çoi drejt këtij njohimi. Formulimi duhet ruajtur me saktësi: regjistrimi është rezultat i punës së shumë bartësve të traditës dhe institucioneve, jo meritë e një personi të vetëm.
Kur do të mbahet ceremonia e vitit 2026?
Sipas njoftimit zyrtar të publikuar më 4 qershor 2026, ceremonia është planifikuar për 19 shtator 2026, gjatë festivalit Label Suisse, në Salle Paderewski të Casino de Montbenon në Lausanne.
Në programin artistik të vitit 2026, Räss ka gjithashtu projekte me Swiss Orchestra, rol solistik në kantatën “Dorothea”, angazhime mësimore dhe pjesëmarrje në Eurovox në Luzern.
Programi i ceremonisë mund të ndryshojë; informacionet më të fundit gjenden në faqen zyrtare të Zyrës Federale të Kulturës.
Pse kjo histori është interesante për lexuesit shqiptarë në Zvicër?
Njohja e traditave të vendit ku jetojmë ndihmon në kuptimin e festave lokale, institucioneve kulturore dhe mënyrës si ndërtohet identiteti i komuniteteve.
Për familjet shqiptare në Zvicër, jodlimi mund të jetë edhe një pikënisje për një bisedë më të gjerë: si ruhen këngët, gjuha dhe kujtesa kulturore kur kalojnë nga një brez te tjetri? Përvoja zvicerane nuk është e njëjtë me atë shqiptare, por rëndësia e familjes, mësimdhënies, shoqatave dhe skenës së gjallë është e kuptueshme në të dyja rastet.
Historia e Nadja Räss tregon se tradita mund të ketë rrënjë të thella dhe njëkohësisht të mbetet e hapur ndaj mësimit, bashkëpunimit dhe formave të reja artistike.
Burimet
- Zyra Federale e Kulturës – Fituesit e vitit 2026
- Zyra Federale e Kulturës – Njoftimi për Çmimin e Madh Zviceran të Muzikës 2026
- Zyra Federale e Kulturës – Jodlimi
- UNESCO – Yodelling
Lexoni gjithashtu
- tema të tjera kulturore dhe histori frymëzuese
- lajme të verifikuara nga muzika
- kuriozitete nga kultura botërore
- Në të ardhmen duhet krijuar një kategori ose etiketë e qëndrueshme
Zvicër/Diasporë, që këto tema të mos humbasin brenda Showbiz-it.
Fotografia kryesore: Ilustrim simbolik i krijuar me inteligjencë artificiale.
